Twórczość Stanisława Lema jako przedmiot badań humanistów

stanisław lem

 

Parokrotnie zwracałem już na tym blogu uwagę na fakt, że Stanisław Lem — znany głównie jako światowej sławy pisarz science fiction — był równocześnie niezwykle ciekawym myślicielem i ma na swoim koncie, prócz utworów beletrystycznych, również eseje o charakterze filozoficznym (zob. Filozofia przypadku, Stanisław Lem filozofem religii). Chciałbym powrócić jeszcze do tego tematu, tym bardziej, że zbliża się termin organizowanej na naszym Wydziale konferencji pod tytułem Filozofia Boga i religii w twórczości Stanisława Lema. Tym razem chcę przedstawić kilka książek dotyczących filozoficznych aspektów w twórczości zmarłego 10 lat temu krakowskiego pisarza.

Jako pierwszą wypada zaprezentować pozycję Wszechświat Lema autorstwa Jerzego Jarzębskiego (Wydawnictwo Literackie 2003). Profesor Jarzębski, pracownik Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, znany chyba wszystkim miłośnikom twórczości Lema, jest bodaj najważniejszym autorytetem w dziedzinie “lemologii”. Na tom składa się szereg tekstów analizujących różne aspekty twórczości krakowskiego pisarza, w tym zagadnienie natury umysłu ludzkiego, temat uwikłania fantastyki w politykę, kwestię kontaktu z obcym rozumem i problemy współczesnej cywilizacji. Dla mnie osobiście najciekawszym jest rozdział zatytułowany Przypadek i wartości (O aksjologii Stanisława Lema), w którym Jarzębski porusza m.in. zagadnienie Boga i religii.

Kolejną interesującą pozycją jest wydany kilka lat wcześniej tom autorstwa Małgorzaty Szpakowskiej zatytułowany Dyskusje ze Stanisławem Lemem (Wydawnictwo Open 1996). Autorka — wybitna humanistka, filozofka i kulturoznawczyni z Uniwersytetu Warszawskiego — prezentuje Lema jako filozofa zaangażowanego w szereg sporów dotyczących kształtu dzisiejszej cywilizacji, miejsca religii i aksjologii we współczesnym stechnicyzowanym świecie, problemu zła, wreszcie zagadnienia istoty człowieka.

Jak pisał Jerzy Jarzębski, idea stworzenia wyczerpującej monografii twórczości Lema musi budzić popłoch w każdym potencjalnym autorze takiego dzieła ze względu na ogrom pracy czekającej takiego śmiałka związanej z lekturą nieprzebranego morza tekstów z bardzo różnorodnych dziedzin nauki. Doczekaliśmy się jednak już dwóch prób syntetycznego ujęcia spuścizny krakowskiego pisarza. Pierwszą z nich jest praca Macieja Płazy zatytułowana O poznaniu w twórczości Stanisława Lema (seria Monografie FNP, Wydawnictwo UWr, 2009). Odczytuje ona myśl Lema jako zogniskowaną na problemie poznania, w szczególności problemie możliwości formułowania sensownych prognoz dotyczących wpływu rozwoju cywilizacyjnego na kulturę i społeczeństwo.

Drugie ujęcie syntetyczne, wysoce spekulatywne a zarazem niezwykle oryginalne, zaproponował Paweł Okołowski w książce Materia i wartości. Neolukrecjanizm Stanisława Lema (Wydawnictwo UW, 2010). Autor stara się w niej zrekonstruować światopogląd krakowskiego pisarza w świetle filozofii Lukrecjusza — rzymskiego kontynuatora tradycji myśli epikurejskiej.

Nieco mniej ambitne w zamierzeniu — bo ograniczone wyłącznie do analiz Dialogów i Summy technologiae — jest dzieło Pawła Majewskiego Między zwierzęciem a maszyną. Utopia technologiczna Stanisława Lema (seria Monografie FNP, Wydawnictwo UWr, 2007). Przedstawia ono autora Solaris jako twórcę swoistej cybernetycznej antropologii rozwiniętej w ambitny (i w istocie utopijny) projekt autoewolucji gatunku homo sapiens. Projekt ten autor zestawia ze współczesnym ruchem transhumanistycznym.

Należy również zwrócić uwagę na prace autorów zagranicznych skierowane do czytelników anglojęzycznych. Najbardziej znanym współczesnym komentatorem Lema jest kanadyjski krytyk literatury Peter Swirski, wykładający na wielu uniwersytetach w całym świecie, w tym w Toronto, Hong Kongu, St. Louis czy Guangzhou. Wydał on kilka pozycji poświęconych Lemowi, najnowsza z nich nosi tytuł Stanislaw Lem: Philosopher of the Future (Liverpool University Press, 2015). Spotkała się ona z dużym uznaniem, m.in. zmarłego kilka miesięcy temu wybitnego filozofa logiki i języka Jaakko Hintikki.

 

Share Button